دوشنبه , 31 خرداد 1400 - 8:38 قبل از ظهر

بینی شکسته های مصر باستان

به گزارش دهه شصتی ها، مصر باستان از محبوب‌ترین تمدن‌های همه دوران هاست. در این مطلب به رمزگشایی یک موضوع در این زمینه پرداخته‌ایم.

 سرزمین نیلی که به اذن خداوند برای هموار شدن راه حضرت موسی گشوده شد، خانه‌ی دوم حضرت یوسف، منزلگاه زلیخا، آسیه و اهرام ثلاثه و…

تاریخ آن نیز از محبوب‌ترین برهه‌ها برای تاریخدانان برجسته بوده و هست و خواهد بود، تاریخ فرعون‌ها و مومیایی‌ها و سازه‌های زیبا و دلنشینشان.

نمی توان کسی را یافت که در طول زندگانی‌اش حداقل یکی از مجسمه‌های مصر باستان را حتی یکبار از روی یک تصویر ندیده باشد، اما تنها درصدی از ما متوجه بینی شکسته‌ی این مجسمه‌ها شده‌ایم و شاید تصور کرده‌ایم که علت این شکستگی آسیب‌دیدگی این مجسمه‌ها باشد. اما در تصاویر دو بعدی باقیمانده از آن دوران نیز بینی شکسته‌ی سوژه‌ها قابل مشاهده است. علت چیست؟

قابل ذکر است که مصریان باستان قدرت‌هایی مهم به پیکره‌های انسان نسبت می دادند. آنان بر این باور بودند که خاصیت الهی می تواند در تصویر خدا سکنی گزیند و در مورد انسان‌های فناپذیر، بخشی از روح انسان از دست رفته در مجسمه‌ای که شبیه به او تراشیده شده به گونه‌ای به حیات خود ادامه می دهد. در نتیجه خرابکاری‌هایی، چون شکستن بینی مجسمه‌ها راهی برای غیر فعالسازی قدرت یک تصویر بوده است.

مقبره‌ها و معابد مصری جایگاه مجسمه‌ها و بر جسته‌ کاری‌هایی است که معنایی تشریفاتی و مذهبی دارند. مثلا در یک مقبره با آوردن هدایایی از جنس غذا به نوعی از این دنیا برای از دست ‌رفته‌ی خود در آن دنیا غذا می فرستادند. در معابد نیز نماد ‌های خدایان در حال دریافت پیشکش‌هایی از جانب پادشاهانند.

مذهب حکومتی در مصر نوعی مبادله بوده است که در آن پادشاهان زمینی نیاز ‌های خدایان را فراهم می‌آوردند و در قبال آن خداوندگاران از مصر محافظت می نمودند. مجسمه‌ها و تصاویر محل ملاقات این دنیا و جهان ماوراءالطبیعه بوده‌اند و هنگام انجام این تشریفات گویی تجدید پیمان صورت میگرفته‌ است. قابل درک است که هر گونه بت ‌شکنی از دید مردم آن تمدن می توانسته است این قدرت و این ارتباط را مخدوش کند. همه میدانیم که بخش آسیب ‌دیده‌ بدن قادر نخواهد بود تا وظیفه‌اش را انجام دهد. بدون بینی روح جای‌ گرفته درون مجسمه قادر به تنفس نخواهد بود و خرابکار در واقع او را کشته است. نابود کردن گوش‌های یک خداوندگار وی را از شنیدن سخنان یک عابد محروم می سازد. در مجسمه‌های انسانی که در حال ارائه‌ی پیشکش به خدایان است اغلب دست چپ، دستی که معمولا در این پیکره‌ها ارائه ‌کننده‌ هدایاست، از جا کنده شده تا نتواند عمل خود را به سرانجام برساند) معمولا دست راست مجسمه‌هایی که هدایا را دریافت می کنند با تبر قطع شده‌ است.

در دوران فرعونی مردم به توانایی‌های یک مجسمه باور کامل داشتند. دزد مقبره حتی اگر تنها به خاطر اشیای گرانقیمت به آنجا یورش برده باشد نگران این است که اگر مجسمه را صحیح و سالم به حال خود رها کند از او انتقام خواهد گرفت.

مومیایی‌هایی که از ماقبل تاریخ به جای مانده و عمدا آسیب دیده‌اند خبر از یک باور اساسی فرهنگی می دهند، صدمه‌ زدن به پیکره‌ی شخص به خود شخص و تصویر ذهنی باقی‌مانده از او آسیب میزند. همین‌گونه نیز میراث دو ملکه‌ی قدرتمند مصری که زمان حکمرانی آن‌ها تامین‌کننده‌ی تصور فرهنگی مصر باستان است به طور وسیعی از دامنه‌ی فرهنگ دیداری حذف شده است.

حکومت ملکه ها تشپسات اعتبار حکومت جانشین تا تموث سوم را به مخاطره انداخته و تا تموث این مشکل را از طریق حذف تذکره‌های هنری و تصویری او حل نمود. آخناتون همسر ملکه نفرتیتی در زمان انقلاب مذهبی مصر در دوره‌ی آمارنا تغییری اساسی و نادر در هنر مصر به وجود می‌آورد، اما فرزند شورشی او توتانخامون پرستش خداوندگار آمون را بازیابی کرده و یادواره‌های آخناتون را به طور کامل و موثر نابود می کند و این نوع بت ‌شکنی بسیاری از جزییات دوران ملکه نفرتیتی را در هاله‌ای از ابهام فرو برده است.

مصریان باستان خود تمهیداتی برای محافظت از تمثیل‌های خود فراهم می‌آوردند. مجسمه‌ها درون حفره‌هایی در دیوار مقبره‌ها یا معابد قرار می گرفتند تا از هر سه طرف در امان باشند و گاهی نیز پشت دیوار پنهان می شدند و چشمانشان موازی با دو حفره قرار می گرفت تا بتواند کاهنی که پیشکشی همراه خود آورده ببیند. در واقع هر آنچه که می توانسته‌اند انجام می دادند، اما با این حال گویی کافی نبوده است.

کمی هم درباره‌ی خراب کار‌ها صحبت کنیم. شاید بهترین توصیفی که می توان از دسته‌ی خراب کار‌ها کرد این باشد که آن‌ها خرابکار و بت‌شکن نبودند. آن‌ها به صورت تصادفی به کار‌های هنری یورش نمی بردند. دقت خرابکاری آن‌ها نشان می دهد که کارگرانی با مهارت بوده و دقیقا برای همین بت‌شکنی آموزش دیده و استخدام می شدند. در بیشتر خرابکاری‌های دوره‌ی فرعونی تنها نام تذکره مورد هدف قرار گرفته است و این یعنی شخص مهاجم سواد خواندن داشته است.

مفهوم این مجسمه‌ها طی گذر زمان و با تغییر آداب فرهنگی دچار دگرگونی شده است. در اوایل دوره‌ی ظهور مسیحیت در مصر خدایان ساکن در این مجسمه‌ها شیاطینی کافر شمرده می شدند و برای از بین بردن این کفر سنت هایی، چون ارائه‌ی پیشکش مورد انتقاد و حمله قرار گرفتند. پس از ظهور اسلام در قرن هفتم میلادی مصری‌ها دیگر ترسی از این اشیای سنتی باستانی نداشتند و آن‌ها را صرفا هنر تلقی می کردند.

در مصر باستان کلمه‌ای به معنای هنر وجود نداشته است و آن‌ها از این اشیا با عنوان تجهیزات یاد میکردند. ایده‌ی وجود قدرت در تصاویر و مکان‌ها مختص دنیای باستان نیست چرا که در دنیای کنونی نیز میراث فرهنگی و بنا‌ های عمومی پرسش‌ برانگیزی وجود دارند.

وجود تذکره در فضای عمومی یعنی مبارزه‌ی میان قدرت‌های مختلف و قصه‌ای که این قدرت‌ها از گذشته‌ی پیش آمده و آینده‌ای که باید پیش بیاید تعریف می کنند. امروزه شاهد از دور خارج شدن گروه‌های زیادی از افراد با قصه‌های متفاوت هستیم. شاید بهتر باشد از سرگذشت فرعون‌ها درس بگیریم. قصه‌ای که ما از افتخارات خود می سازیم تنها با اندکی بت‌شکنی بازنویسی خواهد شد.

انتهای پیام/

درباره ی مهری درخوش

مطلب پیشنهادی

31خرداد آخرین مهلت تسلیم تقاضابه بانکها

به گزارش دهه شصتی ها، اشخاص مشمولی که تاکنون نتوانسته‌اند از مزایای قانون تسهیل تسویه …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *